Почежкосци коло видаваня єдней читанки

Любомир Медеши Народни календар 1980

У Руским календаре за южнославянских Русинох за 1923. рок находзи ше записани податок: „П. Д. ше остарало и да дзеци y II класи маю рyску читанку. Зато зме зготовели и преврацели на рyски сербску Читaнку, цо ю написал Люб. Лотич. У тей роботи ма заслуги уцителька. П. Чизмарова и наш др. Ґ. Костельник. Кнїжка ище y януару пoслата Министерки на одобренє, но до терaз ище нїч нє пришло..." (бок 169). Тот запис часц звиту o роботи Руского народного просвитнoго дрyжтва y 1922. року и з тих даскелїх шорикох, скорей даякей вистки яґод звиту, можеме вивеcц одpедзене заключене, але ище вецей поставиц питаня хтори гледаю одвит.

Рyске народне просвитне дружтво основане у Новим Садзе „на I руским народним собраню отриманим 2. VII 1919. року" дзе ше зишли „заступнїки цалого южнославянского рускoго народу". Ha тим сходзе прилапена и резолуция o язику: „Понеже ше наш южнославянcки руски язик указал способним за водзене культуpного розвитка нашого народу, понеже ма y себе свойствия и силу дaльшого розвиваня, понеже наш южнославянски руски народ нє сце опущиц и забуц свой прадїдовски язик, алє го сце усовершиц, прето пpедлагам да ше за язик нашей рускей писменосци, на котрим ше ма темелїц, будовац и розвивац просвита нашого южнославянского руского народу, вежне тот живи мацерински язик на котрим бешедую терaз нашо Русини y Бачкей Сриме и Славониї" (Руски календар за 1921. рок бок 41-42). Значи, на „живим мацеринским язику" ше мала шириц просвитно-вoспитна дїялносц медзи руским жительством y новоoснованей державней заєднїци югославянских народох. Алє, спрам Правилох Руского народного просвитного дружтва y кральовини Сербок, Хорватох и Словенцох", хтори одобрени з боку власцох 10. юная 1920. року, нє цaлком  ясне чи ше уж теди думало и на видаване учебнїкох або лєм на кнїжки общого просвитного характера. Можебуц и прето так длуго нє сциговало допущенє за видаванє Читанки за І класу. Прето y новим тексту Правилох, хтори одобрени 1923
року, як циль РНПД, медзи иншим,r наглашене и „видаванє школских кнїжкох и другого цо треба за школи, y кельо Take видаванє нє огранїчуе державни монопол" (Руски календар за 1924. рок, бок 188).

Хто бул Любомир Лотич и прецо РНПД сцело преложиц на руски язик праве його читанку?

O Любомирови Лотичови нє знаме вельо. Зоз єдней кнїжочки (виданє 1936. року y Новим Садзе), хтору Любомир Лотич пошвецел своей супруги Даници Лотич, народзеней Йорґович, дознаваме же вон бyл, медзи иншим, референт министерства просвити, 1935. року уж y пензиї. Попри рижних активносцох, яки вязани за школство, Любомир Лотич ше y периодзе од пред першy та по другу шветову войну анґажовал кoло снованя землєдїлских задрyґох, роботи народник читaльньох, театралних дружинох итд. Источacно, як сам записал, бyл член Литературного совитy и Литературного одборy Матици сербскеы (a медзи членами Mатици сербскей були и припаднїки рускей народносци, як налриклад Микола Горняк зоз Коцура, хтори прияти за рядового члена з диплому под числом 6663, 22. априла 1935. року).

Син Любомира Лотича, Владан Лотич (1891-1944), скончени правнїк, под час студираня y Бечy „як cлухач Абитуриянского курса бул член Дрyжтва велькоруских студенток и ходзел до Якраїнского студентекого рyского дрyжтва и борел ше процив їх сепаратизма". Влaдан ище як стредньошколєц бул прихильнїк панславистичних идейох и под час Росийско-японскей войни 1904-1905. раку пpишол до зраженя нє лєм зоз своїма дзепоєднима товарищами y школи y Кикинди, але як русофил и зоз державну власцу y тедишнєй Угорскей. Спрам словох його оца, часто бул госц y доме росийского Ґенералного конзула y Будапешту, Приклонcкого, хтори му дал аж и писмену препоруку кед Влaдан путовал до Русиї. Пре таки вязи з Русию „ходзели аґенти за нїм".

По похопеньох панславист и активни прихильнїк идейох „велькей матки шицких славянских народох — Русиї", Владан Лотич бул на боку русофилства, та и y поглядзе етнїчного походзеня українцох. „Мал велькy градзу за дїло процив українофилства, котрy барз умножел попри профeсора Флоринского под час вецеймешачного пребуваня y Києве", пише Любомир Лотич. Оцец синови на надгробним памятнїку на Алмажским темeтове y Новим Садзе дал виписац и слїдующе: ". . . бул y Русиї и пририхтовал ше a тераз предлужел и зберанє градзи o Руснацох на Карпатох, котрих пред войну преганяли, a вон их бранел по новинох ". Окреме ше прейґ преси закладал за ошлєбодзенє обвинєних православних Руснацох у такволаним "Мармарошким процесу" 13 (26). фебруара 1914. року пред Судбеним столом y Мармарош Сиґету. Познате же тот процес, и попри того же з боку судских власцох бул приказовани як процес процив вирских потупеньок, y сушносци бул политичного характера и oкреме медзи сербским жительством y Войводини и ширше наишол на найвекши осудзованя. Обвинєних Руснацох пред судом бранел Серб з Нового Саду, др. Коста Хаджи адвокат. Владан Лотич o тим писал y сербских новинох „Браник .

На основи тих даскелїх податкок можеме нагадовац же Руснаци y медзивойновим периодзе, y чаше интензивнoго повязованя и ширеня просвитней дїялносци и националней свидомосци, мали интерес повязовац ше заз припаднїками других етнїчних заєднїцох, окреме зоз Сербами. Понеже руске жительство нїґда не стало звонка актуалних дружтвеник рушаньох, и попри тим же пре численосц учасц Руснацох y тих збyваньох могла бyц меней обачлїва, розумлїве же предняки y Руским народним просвитним дрyжтве глєдали найлєгцейши, гоч можeбуц и нє вше найодвитуюцши способ, приходзеня до материялy за учебнїки, до средствох за видаване Календара, новинох и кнїжкох, до задовольованя вимаганьох з боку власцох и так далей. Прето цалком розумлїве же и активносц яку розвили и пестовали члени фамилиї Лотич y Новим Садзе руководству „Просви ти" нє могли буц нєпознати. Цо вецей, вироятно же исновали намаганя вихасновац „просвитительну" занєшеносц Любомира Лотича и прихильносц його сина Владана спрам Руснацох же би ше достало допущенє автора за прекладане читанки на руcки язик. Медзитим, y тим чаше Лотичово уж мали велїх процивнїкок и вибор спомнутей читанки ктору би ше хасновало y рycких школох бул погришни поцаг. Сам Любомир Лотич писал: „Пан Яков Проданович yпyщел ше пред вецей роками до якогош нїби ,критикованя' шицких читанкох за основношколску наставу и то у ,Просвитним гласнїку', oфицийних новинох. У тим напису указал нєзнане и нєфаховосц. Писатель тей кнїжки написал Буквар и Читанку II и IV и y нїх обробел свою воспитну систему котру, по длугшей дебати, у цaлосци прияла оФицийна школска анкета у Войводини прeд войну. Тот способ состої ше y тим же ше воспитна градза систематизуе. Так цaла етика прейдзе през основну школу и зoз кaждодньовим повторйованьом скорейшого моцно ше утвердзує и y поняцок и у богатстве вираженьох, та ше и язик учи... Же бим цо лєпше окончел тоту роботу cкладaл сом и сам етични пpиповедки зоз зложенима поуками. На приклад, оцец пасадзи шлївку и кед ше на нєй першираз зродзело твари дзецом: ,Най нїхто нє обера алє най чека же би ю .я обрал. бо я знам кеди e узрета'. По yка зоз того: шицко ма свой час, шор y доме, послушносц, витирвалоcц y доброти, и др. A цо на тото Проданович Яков? Любел би вон видзиц же дзецко нє шме анї єдну шлївку отаргнуц'. Послал сом одвит до новинох, алє достойни товариш Светислав Петрович, редактор нє сцел го учишлїц."

Очиглядне же педагоґийни принципи Любомира Лотича 1922. року бyли уж застарани, a тото учителька Чизмарова и др Ґ. Костельник, як предкладаче, нє мали y оглядзе. Була то причина же анї з нагоди преславйованя дзешецрочнїци иснованя Рyского народного проcвитного дрyжтва руским дзецом нє могла буц обeзпечена читанка за другу класу на руским язику. Заш лєм, з операньом на власни моци, на педаґоґох зозшора руского жительства, и попри тим же з боку министерства за прoсвиту було и далєй одцагованя и през даскельо роки, видана була Букварка за першу класу и Читанка за трецy и штварту класу, але нє и за другу класу. Обидва учебнїки зложел Михайло Полївка, длугорочни просвитни роботнїк y Руским Керестуре, a задумане виданє Лотичовей читанки на рyским язику остало нєреализоване.