Янко РАМАЧ (Народни Календар 1990 - Руске Слово)

Коло половки I миления н. е. числени славянски племена рушели зоз своей праоцовщини хтора ше находэела медзи Вислу и Днїпром на юг и на заход. Византийски хронїчаре и историчаре y VI вику споминаю антски союзи на териториї сиверно од Чарного моря, a уж y VII вику з истим меном наволую и славянски племена хтори ше ту населюю. Медзитим, уж y першей половки IX вику византийски жридла за жительох на териториї України хас- ную мeно Рос або Рус.

Перше людзе почитовали природни зявеня, a познейше их почали и обожовац. Восточни Славяне мали y чаше o хторим єст и писани памятнїки єдного главного бога и даскельо менших божкох: Перун - бог блїскавки и грома - забера главне место y Тим пантеоне, a за нїм шлїдзели Дажбог - бог слунка, Велес - бог живитиньох, Стрибог - бог витру итд.

Владаре Киевский Руси у X вику, гоч сами були поганє, почали похопйовац же им за ровноправне уключоване до европскей политики и дипломатиї нєобходне прияц християнску виру. Так Володимир Вельки, княз Києвскей Руси, 988. року приял християнство з Византиї и дал покрeсциц жительох y цалей своей держави. У совєтскей историоrрафиї ше окрeме наглашує же Києвска Рус, т. є. Восточни Славяне прияли праве з Византиї православну виру. To Виполитиэоване становиско же би ше доказaло старосц та и першeнство православней вири, алє ше эабува факт же y чаше кед Києвска Рус прияла християнство ище християнска церква нє була пoдзелєна на православну и католїцку. Точне лєм тото же Києвска Рус прияла християнство восточного обряду э Византиї. Аж поэнєйше, од велькей шиэми 1054. року, кед єдинствена християнска церква конєчно подзелєна на право- славну и католїцку, Києвска Рус остава y интересней сфери и равославя, y кругу културного и идеолоґийного Востоку.

Кед прияла християнство, Києвска Рус достала и свою митрополию, як знак одредзеней церковней автономиї. Медзитим, перших києвских митрополитох мeновал и поставял царгородски патрилрх, a на тот способ була огранїчена автономия церкви Києвекей Руси. Аж 1051. року за митрополита y Києве поставени домашнї чловек - Руснак Иларион, a нє Грек, як ше до теди случовало. Од теди церква Києвскей Руси постала самостойнєйша, та аж и цали политични и културни живот держави постава вше нєзависнсйши од Византиї.

У XІІІ вику, по татарским налєту, цeнтeр митрополиї ше зоз Києва принєсол до Володимира, a 1325. року з Володимира до Москви. За початок автокефалней самостайней рускей православней церкви трима ше 1448. рок, a од препасци Византиї 1453. року Москва ше трима за центер православя.

У XIV вику, кед центер митрополиї зоз Києва пренєшени до Володимира, Гaлицко-Волиньске князовство достало свою окремну митрополию хтoра тиpвала по початок XV вику. На початок XIV вику була основана и Литовска митрополия хторa облапяла, т.є. мала юрисдикцию над билорускима и українскима жемами.

По препасци Києвскей Руси и Галицко-Волиньского княэовства жеми заходней часци дакедишней Києвскей Руси нашли ше под налєтом и под власцу цудзих завойовачох: Литви и Польскей. У ХІІІ вику власц мадярских кральох ше практично прешиpела на цалу територию 3акарпат'я хторе з найвекшей часци насельовaли Руснаци. Так ше православни Руснаци нашли y гранїцох державах y хторих католїцка вира була державна вира.

Католїцки круги y Польскей на шицки способи пробовали врациц православних Руснацох до "єдинственей церкви', a римска курия ше трудзела придобиц польских владарох за "крижаpску войну процив шизматикох ". У Польскей и пpавославних Pуснацох як вирнїкох, и їх церковну гиерархию, тримали за граждаггох другого шора и нїґда им неє припознавали ровнoправнoсц з католїками. Ha остатку, кельо на силу тельо и з рижггима обецунками православней гиерархиї же y шицким будзе виєдначена з католїцку гиерархию, католїцкей церкви y Польскей ше удало стводиц церковну унию з православнима Руснацами, хтора и подписана y Беpестечку 1596. року. То тaкв. берестейска уния. Од теди найвекша часц Руснацох y рамикох Польскей грекокaтолїки, т. є. унияти. 3а розлику од православних вони припознавали римского папу за верховного поглавара католїцкей церкви, хторого други православни нє припознавали. Медзитим, грекокaтолїки y своїх богослуженьох.'зачували церковно - славянски яэик и восточни обряд.

Подобни процес преводзеня православних Руснацох на грекокатолїкох (униятох), можебуц з меней директним мишаньох державних власцох, одвивал ше и y Угорскей y рамикох Габзбургскей Монаpхиї. По вецей пробованьох конєчно y Ужгородзе склопена 1646. року такв. ужгородска уния (канонизована y Риме 1648. року). Од теди найвекша часц Руснацох y Угорскей грекокатолїки. Шедзиско грекокатолїцкого владичества пeршe було y Мукачеве, a на початку ХІХ вику було пренешене до Ужгороду.

По пресельованє зоз Закарпат'я до Южней Угорскей Руснаци били под юрисдикцию грекокатолїцкого епископа у Микачеве. Гоч коло половки XVIII вику найвекша часц Руснацоx на 3акарпат'ю уж були грекокатолїки, заш лєм y контрактох o нaсельованю Pуснацох до Керестура з 1751. року и Коцура з 1763. року було децидировано наглашене же шe до тих двох населеньох можу пpисельовац лєм Руснаци грекокатолїки (унияти).

Нєпостредно по масовним насельованю Руснацох до Кeрестура 50 -тих рокох XVIII вику почало зраженє медзи Руснацами грекокатолїками и православнима. Руснаци грекокатолїки y Бачкей теди були под юрисдикцию Калоцкого католїцкого надвладичества прето же y Бачкей y тим чаше нє исновала грекокатолїцка епископия. Заш лєм над тимa Руснацами грекокатолїками якуш файтy обрядней юрисдикциї мал и далєй мукачeвски епископ под чию юрисдикцию вони були док ше нє преселєли до Бачки.

У историографиї o Руснацох y Южней Угорскей до тераз шe пошвецело вельо уваги вирскому зраженю медзи грекокатолїками и православнима y Керестуре 50 -тих рокох XVIII вику. Заш лєм тото питанє по тераз нє було розпатрене y своїм комплексним зявеню, алє углaвним лєм з позициї православя. Опредзельованє єдного числа Pуснaцох y Керестуре за православну виру ушлїдзело як резултат добре здуманей и розробеней православней пропаґанди медзи тутейшима Руснацами док вони ту ище нє мали свою церковну организацию и свойо священство.

Друга причина же ше дзепоєдни Руснаци y Керестуре почали опредзельовац за православну виру y тим же Руснaци y Керeстуре од снованя грекокатолїцкей парохиї 1751. року були предложени под юрисдикцию католїцкей архиепископиї y Калочи. Понеже католїцке священство нє познало y достаточней мири восточни обряди пре нєдостаток потребних вирских кнїжкох и других обрядних предмeтох, a випатра и прето же католїцке священство пробовало Руснaцом грекокатолїком надрилїц латински обряд, даєдни Руснaци, же би ше одупарли латиниэациї обряду, a можебуц и мадяризациї хтора ишла вєдно з меняньом обряду, ришели прейсц на православну виру и на тот способ эачувац восточни обряд. За прости народ, хтори вше сущносц вири видзел y формох окончованя поєдиних обрядох, кажда пременька окончованя обряду представяла и опасносц од трацeня вири, та и траценя одредзеного идентитeта тей заєднїци хторей церква и вира були главни осовини спорозумйованя и зазберованя.

Тоти Руснаци хтори и попри гроженьох з двох бокох - як од православя так и од латинизациї обряду - оставали вирни грекокатолїцкей вири, писали рижни молби калочскому архиєпископови, мукачевскому грекокатолїцкому епископови, та аж и самей царици Мариї Терезиї и описовали свою чежку ситуацию: нє маю потребни церковни и школски кнїжки, нє маю добрих гре- кокатолїцких священїкох, нє маю анї потребну помоц и потримовку од архиепископиї под чию су юрисдикцию. Мукачевски епископ, хтори требaл окончовац одредзену файту обрядней юрисдикциї над Руснaцaми грекокатолїками хтори ше э його епископиї преселели до Бачки, наглашовал же анї за потреби свойого влацичества нє ма достаточно потребни церковни и школски кнїжки, анї потребне число квалификованих священїкох, хтори знаю руски язик, пpето нє могол помогнуц же би ше задоволєло потреби грекокатолїкох хтори ше находзели y другей церковней покраїни.

Зраженє медзи Руснацами грекокатолїками и православнима y Керестуре, та и медзи Руснацами грекокатолїками и Калочску архиепископию, з єдного боку, и православну метрополию зоз шедзиском y Карловцох, э другого боку, швидко достало озбильни розмири, a висти o тим сцигли и на баечки двор: и єдни и други глєдали помоц и защиту од царици Мариї Тереэиї. На остатку премогли Руснаци грекокатолїки, хтори мали векшу помоц державних и церковних власцох. Тоти Руснаци хтори и далєй сцели остaц вирни православней церкви мушели ше висєлїц з Керестура. Пажаль, понеже жили одвоєно од своїх сонароднїкох, медзи православнима Сербами, вони ше барз швидко асимиловали и так шe страцeли за свою народносц.

Седемдзешатих рокох XVIII вику ше нагpомадзели проблеми грекокатолїкох y Габзбургскeй Монархиї: требало сновац друкарнї, духовни семинариї и ришовац и други питаня церковней юрисдикциї. 'Прето 1777. року основане Крижевеке владичeство за грекокатолїкох y Горватскей и за Руснaцох грекокатолїкох y Бачкей, цо эначи же Руснаци були конститутивни елемент под час снованя Крижевского владичества. Од теди аж по нєшкайши днї шицки Руснаци грекокатолїки y Южней Угорскей, познєйше y Югославиї, под юрисдикцию Крижевского владичества.

Преход Руснацох y Южней Угорскей спод юрисдикциї католїцкей Кaлочскей архиепископиї под юрисдикцию грекокатолїцкого Крижeвского владичества, з єдного боку, означел до одрeдзеней мири слабенє їх вяэох зоз старим крайом - Горнїцу, алє, э другого боку, и конєц започатей латиниэациї обряду и мадяризациї npeйr церкви. Од снованя Крижевского владичества найвекша часц священїкох хтори були медзи Руснацами того владичества були домашнї Руснаци хтори закончели духовни семинариї и богословию найчастейше y 3arpe6e и Бечу, познєйше и y других местох, або Горвати з того владичества, a лєм ридше медзи Руснацох y рамикох Крижевского владичества приходзели священїки Руснаци зоз Закарпат' я. Медэитим, учителє, та и найвекша часц потребних школских кнїжкох Руснацом y Бачкей и Сриме по 1918. рок найчастейше сциговали зоз Закарпат'я або и э Галичини.

Перши нєзадовольства Руснацох y Бачкей и Сриме зоз своїм статусом y рамикох Крижевского владичества зявели ше под час револуциї 1848. року. Од теди, перше потaйно, a поэнейше вше отворенше, поєдини руски священїки и друга вплївни Руснаци виношели прeд висши церковни (Крижевске владичество од свойого снованя по 1852. рок було як суфрагания Острогонскей архиепископиї, a од 1852. року Загребскей архиепископиї) и державни власци факти же Руснаци y Крижевским владичестве нї y чим нє ровноправни з Горватами: гоч 2/3 вирнїкох владичества творя Руснаци, a лєм 1/Э Горвати, главни функциї y управи Владичества вше маю Горавти, a y духовней семинариї y Загребе вше єст вецей питомкох Горватох як Руснацох. Даєдни священїки пробовали одщипиц Руснацох од Крижевского владичества и приключиц их ry грекокатoлїцкому Мукачевскому владичеству. При концу ХІХ и на початку XX вику одношеня медзи Горватами и Руснацами y рамикох Крижевского владичества ше поправели. Кед би нєшка критично требало оценїц пробованє врациц Руснацох y Бачкей и Сриме y другей половки ХІХ вику под юрисдикцию даєдного руского грекокатолїцкого владичества y Угорскей, Мукачевского або Пряшовского, нє треба забувац же проґресивносц идеї зєдинїц Руснацох y угорскей часци Австро-Угорскей Монархиї до єдного владичества эменьшує факт же праве y тим чаше медзи Руснацами на Закарпат'ю процес мадяриэациї и пренаглашованя окремносци Руснацох и неґированя їх националней вязи з другима Руснацами хтори жили на другим боку Карпатох доставал огромни розмири, a y тих планох державних мадярских влaсцох найчастейше участвовала и висша руска грекокатолїцка гиєрархия на Закарпат'ю.

Понеже Руснаци y Бачкей, познєйше и y Сриме, були досц оддалєни од Крижевцох, центра епископиї, пре лєпшу комуникацию з Руснацами ище y XVIII вику бул оснoвани Осєцки викарият. Окрем того, вше бул поставяни и єден викаров эаменїк - вицеархидиякон, a тоту длужносц окончовали новосадски, керестурски и коцурски парoхове.

Перша руска грекокатолїцка парохия y Бачки основана y Керестуре 1751. року. Од теди y Керестуре вше бул поставяни єден пaрох або администратор парохиї и єден, познєйше двоме капеланє.

У Коцуре од 1763. року душопастирску длужносц окончовали керестурски священїки. Познєйше Руснаци y Коцуре достали свойого священїка, a парохия y Коцуре основана - 1776 . року. У XVIII и ХІХ вику грекокатолїцки парохиї y местох дзe жили Руснаци y Бачкей и Сриме були основани тим шором: y Новим Садзе 1780. року, y Шидзе 1810. року, y Петровцох 1837. року, y Бачинцох 1851. року, y Миклошевцох 1859. року, y Старим Вербаше 1887. року и y Дюрдьове 1893. року.